Ne alaka diyebilirsiniz. Şöyle:
Şeker fabrikaları sadece şeker üretmezdi. Bir dönemin üretim anlayışını, yaşam kültürünü ve insan yetiştirme biçimini temsil ederdi.
Şeker fabrikaları Cumhuriyet’in önemli miraslarından biriydi. Zaman içinde yaşanan dönüşümlerle birlikte bu yapıların bir kısmı ortadan kalktı, üretim anlayışı da değişti.
Bugün şeker pancarından elde edilen ürünlerin yerini, çoğu zaman farklı ve dışa bağımlı alternatifler aldı.
Oysa şeker, bu sistemin ürettiği değerlerden sadece biriydi.
Şeker pancarı fabrikaya girdiğinde, geriye neredeyse hiçbir şey israf edilmeden çıkardı. Küspesi hayvan yemine dönüşür, melası başka üretimlerin hammaddesi olur, hatta ispirtoya kadar uzanan bir zincir oluşurdu. Ortada sadece bir fabrika değil, bir üretim aklı vardı.
Bunu en iyi anlatan şeylerden biri de şeker fabrikalarının logosuydu. Ortadaki tekerlek, ilk bakışta bir fabrika çarkı gibi görünür. Ama dikkatle bakıldığında dişlerinin şeker pancarı formunda olduğu fark edilir.
Yani o çark, sadece sanayiyi değil; toprağı, üretimi ve dönüşümü birlikte anlatır. Tarım ile sanayinin aynı sistem içinde buluştuğu bir aklın sembolüdür.
Aslında şeker fabrikaları bünyesinde makine fabrikası, montaj hatları, kimya laboratuvarı, gübre fabrikası, araştırma enstitüsü, besi çiftliği ve mandıra da bulunurdu.
İstihdam ve üretim çeşitliliğini siz düşünün… Şeker fabrikaları bunun en somut örneklerinden biriydi. Ama tek örnek değildi.
Devletçiliğin mirası olan daha birçok kurum vardı şüphesiz: Azot sanayii, kömür işletmeleri, Türkiye Petrolleri, Karayolları, Elektrik Kurumu…
Her biri, yerli üretimin yanı sıra insan yetiştirmede de ülkeye büyük katkılar sağladı. Çünkü o dönemin anlayışı, sadece üretmek değil…üretirken insan yetiştirmekti.
Şeker fabrikalarının etrafında kurulan ve o dönemde “koloni” olarak adlandırılan lojmanlar, küçük birer yaşam alanıydı.
Misafirhanesi, kantini, spor sahaları, çay bahçesi, kafeteryası, balo ve düğün salonu, ilkokulu, kreşi, kuaförü… Hatta sinema salonu ve yüzme havuzu bile vardı.
Bugün “sosyal tesis” diye anlattığımız birçok şey, o günün doğal bir parçasıydı. Çünkü amaç sadece üretmek değil, o üretimi yapan insanı yaşatmaktı.
On binlerce insan bu kolonilerde büyüdü. Çocukluklarını, gençliklerini bu yaşam alanlarında geçirdi.
Şeker fabrikaları sadece ürün üretmezdi. İnsan yetiştirirdi. Sosyal hayatı öğretirdi. Komşuluğu, arkadaşlığı, birlikte yaşamayı öğretirdi.
Yeri geldiğinde nasıl oturulacağını, nasıl konuşulacağını, nasıl davranılacağını… Çünkü ortada sadece bir iş değil, bir hayat vardı.
Ben de yaşamımın en önemli bölümünü, üniversite yıllarım dahil, bu lojmanlarda geçirdim.
Şehrin en yeşil alanlarında kurulan bu kolonilerde hayat sürekli yenilenirdi. İki–üç yılda bir yapılan tayinlerle komşular değişir, hayat yeniden kurulurdu.
İnsanlar, bu vesileyle Anadolu’nun en ücra köşelerini görme ve oralarda da yaşam tecrübesi edinme imkânı bulurdu.
Yaz aylarında ise en güzel sahillerde yer alan bazısı banka ortaklı yaz kamplarında ailece tatil yapma fırsatı verilirdi. Sıra ile, 15’er günlük dönemler halinde.
Sanıldığı gibi hiçbir şey de ücretsiz değildi. Her harcama, babaların maaşından taksitler halinde kesilirdi. Ama kimse bunu bir yük olarak görmezdi.
Çünkü karşılığında sadece bir hizmet değil, bir hayat alınırdı.
Otel sektöründe çalışmaya başladığımda, bu yüzden hiçbir şeyi yadırgamadım. Çünkü aslında çoktan tanıdığım bir dünyanın içine giriyordum.
Yedi yaşından beri misafirhaneye yapılan rezervasyonlara, alakart restoranda papyonlu garsonların sipariş almasına, her yıl düzenlenen balolardaki banket hizmetlerine, havuz kullanım kurallarına, nizamiye kapısındaki güvenliğe zaten aşinaydım.
Otelcilik benim için yeni bir meslek değil, tanıdık bir düzenin devamı gibiydi. Farkı ise zamanla fark ettim. O gün öğrendiğimiz şeyler bir yaşamın parçasıydı.
Bugün ise aynı şeyler, çoğu zaman sadece bir hizmet kalemi. Bugün turizm sektörü “her şey dahil” kavramını gururla anlatıyor. Ama bu “her şey”, sadece misafirler için.
Oysa bir zamanlar bu ülke, ‘’her şey dahil’i’’ çalışanı için kurabiliyordu.
Şeker fabrikasında hiçbir şey ziyan olmazdı. Her şey bir değere dönüşürdü. Bugün ise birçok şey daha baştan “tüketilecek” olarak görülüyor.
Üretimden beslenen bir sistemden, satın almaya dayalı bir yapıya geldik. O günün sistemi insanı merkeze alıyordu. Bugünün sistemi ise çoğu zaman tüketimi…
Şeker fabrikaları kapandı.
Kaybolan sadece bir sanayi kolu olmadı.
Birlikte yaşamayı bilen, üretirken paylaşan, çalışırken insan kalabilen bir kültürdü kaybolan.
Bugün elimizde daha büyük oteller, daha geniş büfeler, daha parlak sahneler var.
Ama belki de eksik olan şey, bir zamanlar o kolonilerde kendiliğinden var olan şey:
İnsan.
