Yüzyıllardır tartışılan bir soru:
Sanat; sanat için midir, halk için mi?
Bu tartışmaya bugün yeni bir soru eklenmiş görünüyor:
Sanat da artık her şeye dahil mi?
Sanatın halka inmesi gerektiğini söyleyenler vardır. Oysa sanat, tarih boyunca halkın seviyesine inmeye değil, insanın seviyesini yükseltmeye çalışmıştır.
Sanat halk için yapıldığında popülizme, sponsor için yapıldığında ticarete dönüşür. Sanatın tek meşruiyeti vardır: Kendisi.
Sanat, anlaşılmak için yapılmaz. Anlamak isteyen kendini zorlar, geliştirir, yükselir. Anlamak istemeyen için sanatın hiçbir zaman bir vaadi olmamıştır.
Büyük sanatçı, seviyeyi aşağı çekerek değil, dinleyicisini yukarı çağırarak sorumluluğunu yerine getirir. Sanatın görevi kitlelere inmek değil, insanı bulunduğu yerden yukarı davet etmektir.
Örneğin; günümüzde bazı tenorların folk şarkıları söylemeleri operayı yüceltmez. Sadece sınırlarını belirsizleştirir. Opera yükselmez, pop da opera olmaz. Sanat kendi disiplininden ödün vermiş olur.
Klasik müziğin “halk konserine” dönüştürülmesi de çoğu zaman sanatı yaymak değil, onu hafifletmektir. Konser bir anda gösteriye; dinleyici seyirciye; derinlik ise coşkuya teslim edilir.
Bu bir erişim meselesi değildir.
Bu bir seviye meselesidir.
Bir zamanlar ilkokulda notaları öğrenirdik. Solfej vardı, ritim vardı. En az bir enstrümana dokunurduk.
Herkes müzisyen olsun diye değil, müziğin bir emek işi olduğunu bilsin diye.
Bugün müzik dersleri belki hâlâ var ama müziğin ağırlığı yok. Bilgi geri çekildi, zorluk azaltıldı; seviye yerine kapsayıcılık yüceltildi.
Sanatı kitlelere yaymak için basitleştirdik. Eğitimi kolaylaştırdık. Sonra da neden artık kimsenin derinlik aramadığını sorduk.
Köy Enstitüleri’ni hatırlatmaya gerek bile yok. Zaten bilen biliyor, bilmeyen de bilmek istemiyor.
Mesele ideoloji değil. Mesele nostalji hiç değil.
Mesele, insanı zorlayarak büyütme fikrinden sessizce vazgeçmiş olmamız.
Sanat eğilip bükülmez. Pazarlanmak için sadeleştirilmez.
Sanat, sanat içindir.
Ve ancak bu yüzden, anlayabilenler için hâlâ dönüştürücüdür.
Hizmet Sanat Olur mu?
Sanat kavramının bu kadar hoyratça kullanılmasının en görünür olduğu alanlardan biri hizmet sektörüdür.
Son yıllarda bazı işletmeler, verdikleri hizmeti “sanat” olarak tanımlamayı seviyor. Oysa hizmet, sanat değildir.
Çünkü hizmetin varlık sebebi memnuniyettir. Memnuniyet yoksa geriye ne sanat kalır ne de anlamlı bir iddia.
Hizmeti sanat diye anons etmek çoğu zaman ya ticareti romantize etmektir ya da memnuniyet sorumluluğundan kaçmaktır.
Hizmet sektöründe eleştiri işin parçasıdır. Sanatta ise eleştiri zorunlu değildir. Bu iki alanın en temel farkı da burada başlar. Sanat anlaşılmamakla var olabilir. Hizmet var olamaz.
Bir otel, bir restoran, bir işletme misafirine yukarıdan bakamaz.
“Beğenmediysen demek ki anlamadın” diyemez.
Dediği an hizmet vermeyi bırakır ve bunu vizyon diye adlandırmaya başlar.
Bu kavram karmaşasının en ironik örneklerinden biri otellerde akşamları piyano çalan müzisyenlerdir.
Akşam saatlerinde lobi yavaş yavaş dolarken bir köşede piyano başında oturan sanatçı, çoğu zaman otelin en sessiz çalışanıdır.
Programı vardır, repertuvarı vardır, yılların emeği vardır. Ama birkaç saat sonra o da servis düzeninin bir parçası haline gelir. Molaları servis temposuna göre ayarlanır, repertuvarı misafir taleplerine göre şekillenir.
Aynı işletme ise broşürlerinde verdiği hizmeti “sanat” diye anlatır.
Oysa o binada gerçekten sanat yapan biri varsa, o da piyanonun başında oturandır.
Hizmet sektörü özünde memnuniyet içindir.
Sanat seviyeyi yükseltir.
Hizmet beklentiyi karşılar.
Sanatı hizmete benzettiğimizde sanatı ucuzlatırız. Hizmeti sanata benzettiğimizde ise kibirli bir ticaret üretiriz.
Turizmin sanata özenmesi gerekmez. Turizmin, kendi işini doğru yapması yeterlidir.
Sanat yukarıdan bakabilir.
Hizmet bakamaz.
Her kavram yerinde güzeldir.
İkisini karıştırdığımızda, ikisi de değerini kaybeder.
