İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi başkanlığındaki üst düzey diplomatik heyet, Birleşmiş Milletler 81. Genel Kurulu kapsamında yapılacak üst düzey temaslara katılmak üzere New York'a ulaştı. İran resmi ajansı IRNA'ya dayandırılan bilgilere göre Arakçi, John F. Kennedy Uluslararası Havalimanı'nda İran'ın BM nezdindeki temsilcileri tarafından karşılandı. Arakçi'nin ABD ziyareti, Washington ile Tahran arasındaki askeri ve siyasi gerilimin sürdüğü bir dönemde gerçekleşiyor.
NEW YORK ÖNCESİ DOHA'DA TEMAS
Arakçi, New York yolculuğu öncesinde Katar'ın başkenti Doha'da kısa bir diplomatik temas gerçekleştirdi. İran tarafının aktardığı bilgilere göre görüşmelerde bölgedeki son gelişmeler ele alındı. Katar'ın Washington ile Tahran arasında doğrudan temasların sınırlı olduğu dönemlerde diplomatik mesajların iletilmesine aracılık eden ülkelerden biri olması, Doha durağını ayrıca önemli hale getiriyor. Son dönemde de Katar üzerinden taraflar arasında çeşitli diplomatik girişimlerin sürdüğü bildiriliyor.
ABD VİZE VERDİ ANCAK KISITLAMALAR SÜRECEK
Associated Press'in aktardığına göre ABD yönetimi, İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan ile Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi'nin de aralarında bulunduğu çekirdek heyete BM Genel Kurulu toplantılarına katılabilmeleri için vize verdi. Bununla birlikte İran heyetinin New York'taki hareket alanına ve bazı alışveriş faaliyetlerine yönelik sınırlamaların uygulanacağı bildirildi. ABD yönetimi, özellikle yaptırım politikası kapsamında İranlı yetkililerin lüks ürün satın almalarını engelleyen düzenlemelerin geçerliliğini koruyacağını açıkladı.
Bu süreç, ABD'nin İran vatandaşlarına yönelik genel vize politikası ile BM toplantılarına katılacak resmi delegasyonlara uygulanan düzenlemelerin birbirinden farklı işlemesi nedeniyle önem taşıyor. İran vatandaşlarına yönelik geniş kapsamlı ABD giriş kısıtlamaları bulunmasına rağmen, diplomatik ve resmi seyahatler belirli istisnalar kapsamında değerlendirilebiliyor. BM protokolünde de Genel Kurul toplantılarına geçici olarak katılan hükümet delegasyonları için özel diplomatik vize kategorileri bulunuyor.
EV SAHİBİ ÜLKE ANLAŞMASI NASIL İŞLİYOR?
New York'un BM Genel Merkezi'ne ev sahipliği yapması nedeniyle ABD'nin uluslararası hukuk çerçevesinde özel yükümlülükleri bulunuyor. Birleşmiş Milletler ile ABD arasında 1947'de imzalanan Genel Merkez Anlaşması, BM çalışmalarına katılacak resmi temsilcilerin Genel Merkez bölgesine erişimine ilişkin temel hukuki çerçeveyi oluşturuyor. Vize verilmesi, hareket kısıtlamaları ve diplomatik temsilcilerin çalışmalarını etkileyen uygulamalar geçmişte de BM bünyesindeki Ev Sahibi Ülke ile İlişkiler Komitesi'nin gündemine taşındı.
Bu nedenle İran heyetine verilen vizeler Washington ile Tahran arasında siyasi normalleşme sağlandığı anlamına gelmiyor. Uygulama daha çok ABD'nin BM'ye ev sahipliği yapan ülke olarak üstlendiği yükümlülükler ile kendi ulusal güvenlik, yaptırım ve seyahat politikaları arasında yürüttüğü hukuki ve diplomatik denge kapsamında değerlendiriliyor. Heyetlerin BM Genel Merkezi'ndeki toplantılara katılması mümkün olurken, ABD topraklarındaki faaliyetleri ayrıca belirlenen koşullara tabi tutulabiliyor.
GENEL KURUL KRİTİK BİR DÖNEMDE TOPLANIYOR
BM'nin 81. Genel Kurulu genel görüşmeleri 22 Eylül'de başlayarak 28 Eylül'e kadar devam edecek. Devlet ve hükümet başkanları ile üst düzey temsilciler, Genel Kurul kürsüsünde ülkelerinin dış politika önceliklerini açıklarken toplantılar sırasında çok sayıda ikili ve çok taraflı görüşme de gerçekleştiriliyor. Bu nedenle Genel Kurul haftası, resmi konuşmaların yanı sıra kamuoyuna açıklanmayan diplomatik temasların ve arabuluculuk girişimlerinin yürütüldüğü önemli bir diplomasi platformu niteliği taşıyor.
NÜKLEER PROGRAM VE HÜRMÜZ BOĞAZI GÜNDEMDE
İran ile ABD arasındaki görüş ayrılıklarının merkezinde İran'ın nükleer programı, yaptırımlar, bölgesel güvenlik ve Hürmüz Boğazı'nın durumu bulunuyor. Basra Körfezi'ni açık denizlere bağlayan Hürmüz Boğazı, küresel petrol ve doğal gaz taşımacılığı açısından kritik bir güzergâh olduğu için bölgedeki askeri gerilim yalnızca iki ülkeyi değil enerji piyasalarını ve uluslararası deniz ticaretini de doğrudan ilgilendiriyor. Bu nedenle New York'taki görüşmelerde olası bir gerilim azaltma sürecinin enerji güvenliği ve bölgesel ticaret açısından da yakından izlenmesi bekleniyor.
Associated Press, ABD ile İran arasındaki çatışmaların şubat ayının sonlarından bu yana devam ettiğini ve diplomatik temasların buna rağmen tamamen kesilmediğini bildiriyor. Katar gibi arabulucu ülkeler üzerinden sürdürülen temaslar, tarafların doğrudan kapsamlı bir müzakere sürecine geçmediği dönemlerde mesajların aktarılması ve olası anlaşma alanlarının araştırılması açısından önem taşıyor. Arakçi'nin Doha üzerinden New York'a geçmesi de bu diplomatik trafiğin sürdüğü bir döneme denk geldi.
PEZEŞKİYAN'IN DA NEW YORK PROGRAMI VAR
İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan'ın da 22 Eylül'de New York'a hareket ederek BM Genel Kurulu'na katılması planlandı. İran tarafından açıklanan programa göre Pezeşkiyan'ın Genel Kurul'da ülkesinin görüşlerini aktarmasının yanı sıra toplantılar kapsamında çeşitli liderler ve üst düzey yetkililerle görüşmeler gerçekleştirmesi öngörülüyor. Arakçi ise ziyaretin temel hedefinin İran'ın pozisyonunu ve ülkesinin çıkarlarına ilişkin görüşlerini uluslararası kamuoyuna aktarmak olduğunu belirtiyor.
New York temaslarının kısa vadede Washington ile Tahran arasındaki temel anlaşmazlıkları ortadan kaldırması beklenmese de BM Genel Kurulu, doğrudan müzakerelerin sınırlı olduğu dönemlerde tarafların mesajlarını iletebildiği ve arabulucu ülkelerin eş zamanlı temaslar yürütebildiği başlıca diplomatik zeminlerden biri olmayı sürdürüyor. Bu nedenle Arakçi ve Pezeşkiyan'ın gerçekleştireceği görüşmeler, özellikle savaşın sona erdirilmesine yönelik diplomatik kanalların açık tutulup tutulamayacağı ve bölgesel gerilimin azaltılmasına yönelik yeni bir süreç oluşup oluşmayacağı açısından yakından takip edilecek.
