Unutkanlık her zaman hastalık belirtisi değil

Meme kanserinde yeni dönem: Yapay zeka kişiye özel risk hesaplayacak

İçeriği Görüntüle

UZMANLARA göre unutmak, beynin gereksiz bilgileri ayıklamasına, önemli anıları öne çıkarmasına ve yeni bilgiler için yer açmasına yardımcı olan doğal bir süreç. Anahtarların yerini karıştırmak, yeni tanışılan bir kişinin adını unutmak ya da başka bir odaya geçince ne yapılacağını bir anda hatırlayamamak hemen herkesi endişelendirebiliyor. Ancak hafızanın çalışma biçimi düşünüldüğünde bu küçük unutkanlıkların önemli bir bölümü beynin normal işleyişinin parçası olarak kabul ediliyor.
BEYİN NEDEN BAZI ŞEYLERİ UNUTURKEN BAZILARINI YILLARCA SAKLIYOR?
İnsan beyni gün boyunca çok büyük miktarda bilgiyle karşılaşıyor. Görüntüler, konuşmalar, bildirimler, kokular, sesler ve düşünceler sürekli olarak zihnin dikkatini çekiyor. Ancak beynin karşılaştığı her bilgiyi aynı güçte saklaması mümkün değil. Hafıza sistemi bu nedenle bazı bilgileri güçlendirirken bazı ayrıntıların zamanla geri plana düşmesine izin veriyor. Özellikle sık tekrar edilen, dikkatle üzerinde durulan veya yoğun bir duyguyla bağlantılı bilgiler daha kolay kalıcı hale gelebiliyor. Bir olayın sürekli düşünülmesi, aynı endişenin tekrar tekrar zihne gelmesi ya da güçlü duyguların eşlik ettiği bir deneyim, o anıyla ilişkili bağlantıların güçlenmesine yol açabiliyor. Bu durum, bazen yıllar önce yaşanan kötü bir olayın tüm ayrıntılarıyla hatırlanmasına karşılık birkaç gün önce öğrenilen sıradan bir bilginin unutulmasını da açıklayabiliyor.
SANAL MEDYADA GÖRDÜĞÜMÜZ HER ŞEY NEDEN HAFIZADA KALMIYOR?
Telefon ekranında gün içerisinde yüzlerce içerikle karşılaşabiliyoruz. Ancak aynı görüntünün veya bilginin birkaç kez görülmesi, onun mutlaka uzun süreli hafızaya aktarılacağı anlamına gelmiyor. Bilginin kalıcı hale gelmesinde yalnızca tekrar değil, dikkat ve anlamlandırma da büyük önem taşıyor. Sanal medyada hızla kaydırılan içerikler çoğunlukla birkaç saniyelik yüzeysel dikkatle tüketiliyor. Bir içerik henüz tam olarak değerlendirilmeden başka bir video, fotoğraf veya haber ekrana geliyor. Bu yoğun bilgi akışı zihinsel yükü artırırken gerçekten önemli olan bilginin derinlemesine işlenmesini de zorlaştırabiliyor.
UNUTMAK BEYNİN HATASI DEĞİL
Hafızayı dev bir kayıt cihazı gibi düşünmek doğru değil. Beyin gördüğü, duyduğu ve yaşadığı her şeyi eksiksiz biçimde saklamıyor. Tam tersine hangi bilginin önemli olduğuna sürekli karar veren dinamik bir sistem gibi çalışıyor. Eğer gün içerisinde karşılaşılan milyonlarca ayrıntının tamamı aynı güçte hafızada kalsaydı, önemli bir bilgiye ulaşmak çok daha zor hale gelebilirdi. Gereksiz ayrıntıların geri plana itilmesi, zihnin yeni bilgi öğrenmesini ve karar vermesini kolaylaştırıyor. Bu nedenle günlük yaşamda meydana gelen küçük unutmalar, bazı durumlarda hafızanın bozulduğunu değil normal biçimde çalıştığını gösterebiliyor.
BEYİN ADETA BİR EDİTÖR GİBİ ÇALIŞIYOR
Hafıza yalnızca geçmişte yaşananları saklayan bir alan değil. Hatırlanan bilgiler; dikkat, duygu, tekrar ve kişinin olaylara yüklediği anlam doğrultusunda sürekli olarak yeniden şekillenebiliyor. Bu noktada Prof. Dr. Murat Kurt, beynin bir depo gibi değil, adeta sürekli seçim yapan bir editör gibi çalıştığına dikkat çekiyor. Beyin önemli gördüğü bilgileri öne çıkarırken işlevini kaybeden ayrıntıların zaman içerisinde zayıflamasına izin verebiliyor. Dolayısıyla sağlıklı bir hafızanın yalnızca güçlü biçimde hatırlaması değil, ihtiyaç duyulmayan bilgileri gerektiğinde geri plana atabilmesi de önem taşıyor. Ancak günlük yaşamın doğal parçası olan bu süreç, travmaya veya bazı hastalıklara bağlı gelişen ciddi hafıza kayıplarıyla karıştırılmamalı.
ODAYA GİRİNCE NEDEN NE YAPACAĞIMIZI UNUTUYORUZ?
Bir odaya bir şey almak için gidip kapıdan geçtikten birkaç saniye sonra “Ben buraya neden geldim?” diye düşünmek oldukça yaygın. Bu durumun bilimsel literatürde “kapı eşiği etkisi” olarak bilinen bir açıklaması bulunuyor. Beyin bir ortamdan başka bir ortama geçtiğinde bulunduğu bağlamı yeniden düzenleyebiliyor. Yeni çevreye ilişkin bilgiler dikkatin merkezine gelirken birkaç saniye önce çalışma belleğinde bulunan düşünce geri plana düşebiliyor. Başka bir deyişle kapıdan geçmek, beynin zihinsel olarak yeni bir sayfa açmasına benzer bir etki oluşturabiliyor. Üstelik bunun yaşanması için mutlaka ciddi bir dikkat dağıtıcı olması gerekmiyor.
TELEFON BİLDİRİMLERİ UNUTKANLIĞI ARTIRABİLİYOR
Günlük yaşamda unutkanlığın sıklaşmasının önemli nedenlerinden biri de dikkatin sürekli bölünmesi. Bir işi yaparken gelen mesaj, telefon bildirimi, sosyal medya içeriği veya aynı anda yürütülen başka bir konuşma çalışma belleğinin yükünü artırabiliyor. İnsan zihni aynı anda birçok görevi kusursuz biçimde sürdürmek yerine dikkatini görevler arasında değiştiriyor. Bu geçişler ne kadar sık yaşanırsa, birkaç saniye önce düşünülen bilgiye ulaşmak da o kadar zorlaşabiliyor. Bu nedenle bazen durmak, birkaç saniye beklemek veya daha önce bulunulan yere geri dönmek unutulan düşüncenin yeniden hatırlanmasını sağlayabiliyor.
UNUTKANLIK NE ZAMAN CİDDİYE ALINMALI?
Her unutkanlığı yaşlanmanın veya demansın erken belirtisi olarak değerlendirmek doğru değil. Zaman zaman isim unutmak, anahtarı farklı bir yere bırakmak veya bir randevuyu kısa süreliğine hatırlayamamak günlük yaşam içerisinde görülebiliyor. Ancak unutkanlığın kişinin yaşamını doğrudan etkilemeye başlaması durumunda tablo değişiyor. Özellikle aynı sorunun kısa aralıklarla tekrar tekrar sorulması, tanıdık yerlerde yön bulmakta güçlük çekilmesi, günlük işlerin yapılamaması veya para yönetimi gibi daha önce kolaylıkla gerçekleştirilen işlerde belirgin sorunların ortaya çıkması dikkate alınması gereken işaretler arasında bulunuyor. Unutkanlığın zaman içerisinde giderek artması ve günlük yaşamı aksatması halinde bir sağlık uzmanına başvurulması öneriliyor.
UYKUSUZLUK VE STRES DE HAFIZAYI ETKİLEYEBİLİYOR
Hafıza problemlerinin arkasında her zaman ciddi bir hastalık bulunmayabiliyor. Yoğun stres, düzensiz uyku, depresif ruh hali, yoğun çalışma temposu, dikkat dağınıklığı ve bazı ilaçlar hafıza performansını geçici veya uzun süreli olarak etkileyebiliyor. Özellikle uyku, gün içerisinde öğrenilen bilgilerin düzenlenmesi açısından kritik önem taşıyor. Yetersiz uyku hem dikkatin azalmasına hem de yeni bilgilerin öğrenilmesinin zorlaşmasına neden olabiliyor.
KÖTÜ ANILARI TAMAMEN SİLMEK MÜMKÜN MÜ?
İnsanların en fazla merak ettiği konulardan biri de travmatik veya üzücü anıların neden kolayca silinemediği. Günümüzde kötü bir anının hafızadan tamamen kaldırılmasını sağlayan basit bir yöntem bulunmuyor. Ancak kişinin o anıya verdiği duygusal tepkinin zaman içerisinde değişmesi mümkün olabiliyor. Psikolojik destek ve sağlıklı baş etme yöntemleri, anının kişinin yaşamındaki etkisinin azaltılmasına yardımcı olabiliyor. Buradaki hedef her zaman yaşanan olayı tamamen unutmak değil, anının günlük yaşam üzerindeki etkisini yönetilebilir seviyeye getirmek.
HAFIZAYI GÜÇLENDİRMEK İÇİN NELER YAPILABİLİR?
Hafızayı bir anda güçlendiren tek bir mucize yöntem bulunmuyor. Beyin sağlığı büyük ölçüde günlük yaşam alışkanlıklarından etkileniyor.
Kaliteli ve düzenli uyku, fiziksel olarak aktif kalmak, yeni bilgiler öğrenmek ve zihni farklı deneyimlerle karşılaştırmak bilişsel işlevleri destekleyebiliyor. Haftada yaklaşık 150 dakika orta yoğunlukta fiziksel aktivite yapılması da genel sağlıkla birlikte beyin sağlığı açısından önerilen alışkanlıklar arasında yer alıyor. Bunun yanında güçlü sosyal ilişkileri sürdürmek, dengeli beslenmek, stresi yönetmek ve odaklanılması gereken anlarda telefon bildirimleri gibi dikkat dağıtıcıları azaltmak önem taşıyor. Yeni bir dil öğrenmek, farklı bir beceri edinmek, kitap okumak veya günlük rutinin dışına çıkarak beyni yeni deneyimlerle karşılaştırmak da zihinsel esnekliği destekleyebiliyor. Kısacası güçlü bir hafıza için yalnızca daha fazla bilgiyi akılda tutmaya çalışmak yeterli değil. Beynin dinlenmesine, odaklanmasına ve hangi bilgilerin gerçekten önemli olduğunu seçmesine fırsat vermek gerekiyor. Çünkü iyi çalışan bir beyin yalnızca hatırlayan değil, gerektiğinde unutabilen bir beyin.