Antalya ve Alanya'da balık tüketen vatandaşları ilgilendiren cıva verileri, ABD Gıda ve İlaç Dairesinin (FDA) yayımladığı bilimsel ölçümlerle yeniden gündeme geldi. FDA'nın ticari balık türlerine ilişkin verilerinde hamsi, somon ve bazı mezgit türleri düşük cıva içeren seçenekler arasında yer aldı. Ancak uzman kurumların değerlendirmeleri, balığın türü kadar tüketim miktarının ve avlandığı bölgenin de önem taşıdığını gösteriyor.
HAMSİ, SOMON VE MEZGİTTE CIVA ORANLARI NE KADAR?
FDA'nın balık tüketimine ilişkin teknik değerlendirmesinde, farklı türlerden alınan numunelerde ölçülen ortalama cıva miktarları açıklandı. Milyonda bir anlamına gelen ppm birimiyle ifade edilen sonuçlarda hamsinin ortalama cıva değeri 0,02 ppm olarak kaydedildi.
Aynı verilerde taze veya dondurulmuş somonda ortalama 0,02 ppm, konserve somonda 0,01 ppm cıva ölçüldü. Alaska mezgiti olarak bilinen pollock türünde ise ortalama değer 0,03 ppm olarak belirlendi.
FDA'nın teknik tablosundaki diğer ölçümlere göre sardalyada 0,01 ppm, Atlantik uskumrusunda 0,05 ppm ve haddock olarak bilinen mezgit türünde 0,06 ppm ortalama cıva bulundu. Hake adıyla sınıflandırılan bir başka mezgit türünde ise ortalama değer 0,08 ppm olarak açıklandı.
Bu rakamlar Antalya veya Alanya'daki balıkçılardan alınmış güncel numunelerin sonuçları değil, FDA'nın farklı ticari balık türleri üzerinde oluşturduğu veri tabanındaki ortalamalardır. Dolayısıyla Alanya'da satılan her hamsinin veya somonun aynı miktarda cıva içerdiği sonucuna varılamaz.
ALANYA'DA SATILAN BALIKLAR İÇİN NE ANLAMA GELİYOR?
Alanya ve Antalya'daki tüketiciler açısından en önemli ayrıntılardan biri, balıkların ticari isimleriyle bilimsel türlerinin her zaman birebir örtüşmemesi. Özellikle mezgit adıyla satılan balıkların farklı türlere ait olabilmesi, uluslararası ölçümlerin doğrudan yerel ürünlere uygulanmasını güçleştiriyor.
FDA'nın yayımladığı tüketim rehberinde hamsi, sardalya, somon, pollock ve bazı mezgit türleri düşük cıva içeren balıklar arasında gösteriliyor. Ancak bu sınıflandırma, Akdeniz'de avlanan bütün balıkların aynı sonuçları vereceği anlamına gelmiyor.
Balıkların yaşadığı denizin çevresel koşulları, beslenme biçimi, büyüklüğü ve yaşam süresi cıva birikimini etkileyebiliyor. Bu nedenle Antalya Körfezi veya Alanya açıklarında avlanan balıkların gerçek cıva düzeyinin belirlenmesi için bölgesel numune analizlerine ihtiyaç bulunuyor.
EN YÜKSEK CIVA HANGİ BALIKLARDA BULUNDU?
FDA'nın teknik verileri, küçük balıklarla büyük avcı türler arasında önemli farklılıklar bulunduğunu ortaya koyuyor. Örneğin hamside ortalama 0,02 ppm olan cıva miktarı, kılıç balığında 1,00 ppm seviyesine ulaşıyor. Bu iki ortalama arasında yaklaşık 50 kat fark bulunuyor.
Aynı veri tabanında köpek balığında 0,98 ppm, kral uskumruda 0,73 ppm ve iri gözlü orkinosta 0,69 ppm ortalama cıva ölçüldü. FDA ve ABD Çevre Koruma Ajansı (EPA), bu türleri özellikle hamileler ve çocuklar açısından kaçınılması önerilen balıklar arasında sınıflandırıyor.
Burada dikkat edilmesi gereken bir başka nokta da uskumru türleri arasındaki fark. Atlantik uskumrusu düşük cıva grubunda bulunurken kral uskumru yüksek cıva nedeniyle kaçınılması gereken türler arasında yer alıyor.
HAMİLELER VE ÇOCUKLAR HAFTADA NE KADAR BALIK YEMELİ?
FDA ve EPA'nın Ekim 2021'de güncellediği balık tüketim rehberine göre hamilelerin, emziren kadınların ve hamile kalabilecek kişilerin düşük cıva içeren türlerden haftada 2-3 porsiyon balık tüketmesi öneriliyor.
Rehberde yetişkinler için bir porsiyon yaklaşık 113 gram olarak tanımlanıyor. Buna göre önerilen haftalık tüketim miktarı yaklaşık 227-340 gram arasında değişiyor. Bu miktarlar pişirilmeden önceki balık ağırlığı üzerinden hesaplanıyor.
Çocuklarda ise yaşa göre daha küçük porsiyonlar öneriliyor. FDA'nın açıklamasına göre 1-3 yaş grubunda yaklaşık 28 gram, 4-7 yaş grubunda 57 gram, 8-10 yaş grubunda 85 gram ve 11 yaşında yaklaşık 113 gramlık porsiyonlar esas alınıyor. Düşük cıvalı balıklardan haftada iki porsiyon tüketilmesi tavsiye ediliyor.
Bu öneriler ABD'deki FDA ve EPA kurumlarının tüketim rehberine dayanıyor. Bireysel sağlık durumu, gebelik takibi veya özel beslenme gereksinimleri bulunan kişilerin kendi hekimlerinin önerilerini dikkate alması gerekiyor.
BALIĞI PİŞİRMEK CIVA MİKTARINI AZALTIYOR MU?
FDA'nın tüketicilere yönelik bilgilendirmesinde, balıkların temizlenmesi veya pişirilmesinin cıva miktarını azaltmadığı açıkça belirtiliyor. Bunun nedeni, metilcıvanın yalnızca balığın iç organlarında değil, yenilen kas dokusunda da bulunması.
Dolayısıyla balığın derisinin çıkarılması, yıkanması veya farklı yöntemlerle pişirilmesi cıva riskini ortadan kaldırmıyor. Cıva maruziyetini azaltmak için düşük cıva içeren türlerin tercih edilmesi ve yüksek cıvalı balıkların tüketiminin sınırlandırılması gerekiyor.
Öte yandan balığın uygun sıcaklıkta pişirilmesi, cıvadan bağımsız olarak gıda kaynaklı mikroorganizmalara karşı önem taşıyor. FDA, özellikle hamilelerin ve çocukların çiğ balık tüketmemesini öneriyor.
BALIK TÜKETİMİNİ TAMAMEN BIRAKMAK GEREKİYOR MU?
FDA ve EPA'nın değerlendirmesine göre cıva riski, balığın beslenme düzeninden tamamen çıkarılmasını gerektirmiyor. Balıklar protein, omega-3 yağ asitleri, B12 vitamini, D vitamini, iyot ve çeşitli mineraller bakımından önemli besin kaynakları arasında bulunuyor.
FDA'nın 28 Ekim 2021 tarihli açıklamasında, balık tüketiminin çocukların beyin ve bağışıklık sistemi gelişimini destekleyen besin öğeleri sağladığı vurgulanıyor. Kurum, özellikle gebelik döneminde düşük cıva içeren balıkların dengeli beslenmenin bir parçası olmasını öneriyor.
Bu nedenle Antalya ve Alanya'daki tüketiciler açısından temel yaklaşım, tek bir balık türünü sürekli tüketmek yerine düşük cıva içeren farklı türlere yönelmek ve porsiyon miktarlarını dikkate almak olmalı.
FDA VERİLERİ YENİ Mİ, ALANYA'DA ÖLÇÜM YAPILDI MI?
Balıklardaki cıva oranlarıyla ilgili kamuoyuna yansıyan rakamların yeni bir Antalya veya Alanya araştırmasının sonucu olmadığı özellikle belirtilmeli. FDA'nın teknik tabloları geçmiş yıllarda toplanan ticari balık numuneleri ve bilimsel değerlendirmeler üzerinden hazırlanmış durumda.
FDA ve EPA'nın balık tüketim tavsiyeleri 28 Ekim 2021'de güncellendi. Kurumların yayımladığı teknik belgeler ise bu sınıflandırmanın dayandığı ortalama cıva ölçümlerini ve örneklem sayılarını içeriyor.
İncelenen resmî FDA belgelerinde Alanya'daki balık satış noktalarından veya Antalya kıyılarından alınmış numunelere ilişkin ayrı bir ölçüm sonucu bulunmuyor. Bu nedenle uluslararası ortalamaları yerel balıklarda tespit edilmiş güncel cıva değerleri olarak sunmak bilimsel açıdan doğru değil.
Sonuç olarak FDA'nın verileri hamsi, somon ve bazı mezgit türlerinin düşük cıva içeren seçenekler arasında bulunduğunu gösteriyor. Ancak tüketiciler için belirleyici olan yalnızca balığın adı değil; türü, kaynağı, tüketim sıklığı ve porsiyon miktarı.
