Türkiye’nin farklı bölgelerinde uzanan aktif fay sistemleri, deprem tehlikesinin kentten kente, hatta aynı kent içinde farklı noktalarda değişmesine neden oluyor. Kocaeli TV’nin bölgesel değerlendirmesinde Marmara’dan Ege’ye, Doğu Anadolu’dan Akdeniz’e kadar fay sistemlerinin etkilediği iller ve ilçeler sıralanırken, Akdeniz Bölgesi için Helenik-Kıbrıs Yayı ile Isparta Açısı çevresindeki faylara işaret ediliyor. Antalya kıyı şeridinde Alanya ve Manavgat da deprem açısından dikkat edilmesi gereken ilçeler arasında gösteriliyor.
DEPREM TEHLİKESİ İLE DEPREM RİSKİ AYNI ŞEY DEĞİL
Haritalardaki renkler ve faylara yakınlık değerlendirilirken “tehlike” ile “risk” kavramlarının birbirinden ayrılması gerekiyor. AFAD’ın Türkiye Deprem Tehlike Haritası, belirli bir noktadaki sismik tehlikeyi yer ivmesi üzerinden gösteriyor; ancak tek başına bir yapının depremde ne kadar zarar göreceğini söylemiyor. Deprem riskinin belirlenmesinde yapıların niteliği, nüfusun etkilenme düzeyi, olası ekonomik kayıplar ve çevresel zararlar gibi çok sayıda unsurun birlikte değerlendirilmesi gerekiyor.
ESKİ “DEPREM BÖLGESİ” SINIFLANDIRMASI ARTIK KULLANILMIYOR
Türkiye Deprem Tehlike Haritası, AFAD tarafından yenilenerek 18 Mart 2018 tarihli Resmi Gazete’de yayımlandı ve 1 Ocak 2019’da yürürlüğe girdi. Yeni sistemle geçmişte kullanılan birinci, ikinci veya üçüncü derece deprem bölgesi gibi sınıflandırmalar kaldırıldı. Bunun yerine konuma bağlı “en büyük yer ivmesi” değerleri esas alınmaya başlandı. Böylece deprem tehlikesinin idari il veya ilçe sınırlarından bağımsız biçimde, daha ayrıntılı şekilde değerlendirilmesinin önü açıldı.
FAY HATTI NEREDEN GEÇİYOR?
Türkiye’de aktif tektonik yapının anlaşılmasında AFAD’ın tehlike haritasının yanı sıra Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğünün diri fay verileri de önemli bir kaynak oluşturuyor. MTA’nın Diri Fay Gösterimi üzerinden şehir ve ilçe bazında arama yapılabiliyor, diri fayların konumu harita üzerinde incelenebiliyor. Bununla birlikte bir fayın yerleşim yerine yakın olması tek başına belirli bir binanın riskli olduğu anlamına gelmediği gibi, faydan uzakta bulunmak da yapının güvenli olduğunu garanti etmiyor.
ALANYA VE ANTALYA İÇİN NEDEN YAPI GÜVENLİĞİ ÖNEMLİ?
Kaynakta Akdeniz Bölgesi değerlendirilirken Helenik-Kıbrıs Yayı’nın deniz altında bulunduğu, Isparta Açısı çevresindeki yerel fayların önem taşıdığı belirtiliyor. Antalya’nın kıyı kesimleri ile Alanya ve Manavgat da değerlendirmede öne çıkan noktalar arasında yer alıyor. Ancak kıyı kentlerinde deprem riskinin değerlendirilmesinde yalnızca bölgesel sismik tehlikeye bakmak yeterli değil. Zeminin özellikleri, binanın taşıyıcı sistemi, yapım tekniği, mühendislik hizmeti alıp almadığı ve sonradan taşıyıcı sisteme müdahale edilip edilmediği gibi unsurlar gerçek hasar riskini doğrudan etkileyebiliyor.
EVİN DEPREM TEHLİKESİ NASIL KONTROL EDİLEBİLİR?
Vatandaşlar bulundukları noktanın deprem tehlikesini AFAD’ın interaktif Türkiye Deprem Tehlike Haritası üzerinden inceleyebiliyor. Hizmete e-Devlet üzerinden de erişilebiliyor. MTA’nın çevrim içi diri fay uygulaması ise fayların konumlarını inceleme olanağı sağlıyor. Ancak bu haritalar bir binanın performans analizinin yerine geçmiyor. Bir yapının depreme karşı gerçek durumunun ortaya çıkarılması gerektiğinde teknik inceleme ve mühendislik değerlendirmesi önem kazanıyor.
DEPREM ÖNCESİNDE NELER YAPILMALI?
AFAD, deprem zararlarının azaltılmasında önceliğin güvenli yerleşim ve depreme dayanıklı yapılara verilmesi gerektiğini vurguluyor. Mevcut binaların dayanıklılığının artırılması, yapıların ilgili teknik kurallara uygun olması ve konutlarda deprem sigortasının bulunması öneriler arasında yer alıyor. Ev içinde ise devrilebilecek dolap, raf ve ağır eşyaların sabitlenmesi gibi yapısal olmayan önlemler de yaralanma riskini azaltabilecek hazırlıklar arasında bulunuyor.
HARİTADAKİ RENK TEK BAŞINA KARAR VERDİRMEMELİ
Deprem tehlike haritaları şehir planlaması, yapı tasarımı, sigortacılık ve afet hazırlığı açısından önemli bilgiler sunuyor. Buna karşılık bir ilçenin haritada daha yüksek veya daha düşük tehlike değerine sahip olması, o ilçedeki bütün binaların aynı risk seviyesinde olduğu anlamına gelmiyor. Aynı mahallede dahi zemin koşulları ve yapı özellikleri nedeniyle farklı sonuçlarla karşılaşılabiliyor. Bu nedenle vatandaşların yalnızca “fay hattına ne kadar yakınım?” sorusuna değil, yaşadıkları binanın güvenliği ve afet hazırlığına da odaklanması gerekiyor.
TÜRKİYE’DE DEPREM TEHLİKESİ BÖLGELERE GÖRE DEĞİŞİYOR
Türkiye’nin tektonik yapısında Kuzey Anadolu Fay Sistemi, Doğu Anadolu Fay Sistemi ve Batı Anadolu’daki genişlemeli tektonik yapı başta olmak üzere çok sayıda aktif fay önemli rol oynuyor. Marmara’da Kuzey Anadolu Fayı, Ege’de graben sistemleri ve bunları sınırlayan faylar, Doğu Anadolu’da Doğu Anadolu Fayı, Akdeniz çevresinde ise kara ve deniz altındaki tektonik yapılar farklı tehlike düzeyleri oluşturuyor. Bu tablo, deprem hazırlığının yalnızca büyük depremlerden sonra gündeme gelen geçici bir konu değil; yapılaşmadan kentsel dönüşüme, bireysel hazırlıktan afet planlamasına kadar sürekli yürütülmesi gereken bir süreç olduğunu ortaya koyuyor.
