12 Eylül 1980 askeri darbesine ilişkin yargılamada dönemin Genelkurmay Başkanı Kenan Evren ile dönemin Hava Kuvvetleri Komutanı Tahsin Şahinkaya hakkında hükmün açıklandığı anlara ait görüntüler yeniden paylaşıldı. Ankara 10. Ağır Ceza Mahkemesi'nin 18 Haziran 2014 tarihli karar duruşmasını gösteren kayıtlarda, mahkeme heyetinin kararını açıklamasının ardından salondaki izleyicilerden alkış sesleri yükseldiği duyuluyor.
DARBEDEN 32 YIL SONRA YARGILAMA BAŞLADI
12 Eylül darbesinin sorumlularının yargılanabilmesinin önündeki en önemli hukuki engel, 1982 Anayasası'nın geçici 15. maddesiydi. Milli Güvenlik Konseyi üyelerine ve darbe dönemindeki bazı işlemlere ilişkin yargı yolunu kapatan düzenleme, 12 Eylül 2010'da yapılan anayasa değişikliği referandumunun ardından kaldırıldı. Bunun üzerine Türkiye'nin farklı bölgelerinden kişi ve kuruluşların yaptığı suç duyuruları sonrasında Ankara Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından soruşturma yürütüldü.
Kenan Evren ve Tahsin Şahinkaya hakkında hazırlanan iddianamenin kabul edilmesiyle dava 2012 yılında Ankara 12. Ağır Ceza Mahkemesi'nde başladı. Böylece Türkiye tarihinde ilk kez bir askeri darbenin hayatta olan üst düzey sorumluları, darbeye ilişkin suçlamalar nedeniyle sanık olarak yargı önüne çıkarılmış oldu. Daha sonra Ankara 12. Ağır Ceza Mahkemesi'nin kapatılması üzerine dosya Ankara 10. Ağır Ceza Mahkemesi'ne geçti.
EVREN VE ŞAHİNKAYA DURUŞMALARA UZAKTAN KATILDI
Sağlık durumları nedeniyle mahkeme salonuna gelmeyen Evren ve Şahinkaya'nın beyanları Ses ve Görüntü Bilişim Sistemi (SEGBİS) üzerinden alındı. Karar duruşmasında da hastanede bulunan iki sanık görüntülü bağlantıyla yargılamaya katıldı. Mahkeme sürecinde darbeden zarar gördüğünü belirten kişiler ile çeşitli kurum ve kuruluşların müdahillik talepleri de değerlendirildi.
MAHKEMEDEN MÜEBBET HAPİS KARARI ÇIKTI
Ankara 10. Ağır Ceza Mahkemesi, 18 Haziran 2014'te Evren ve Şahinkaya'yı dönemin ceza mevzuatı kapsamında anayasal düzen ve TBMM'ye karşı işlenen suçlardan ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasına mahkum etti. Mahkeme, takdiri indirim uygulayarak cezaları müebbet hapse çevirdi. Kararda iki sanık hakkında askeri rütbelere ilişkin hükümlerin uygulanması yönünde de karar verildi.
MAHKUMİYETLER NEDEN KESİNLEŞMEDİ?
Yerel mahkemenin verdiği hüküm, ceza yargılamasındaki olağan kanun yolu süreci kapsamında temyize taşındı. Ancak Yargıtay'daki inceleme tamamlanmadan önce Kenan Evren ve Tahsin Şahinkaya 2015 yılında hayatını kaybetti. Ceza sorumluluğunun şahsiliği ve sanığın ölümü halinde kamu davasının sürdürülememesi nedeniyle dosyada düşme süreci işletildi. Bu nedenle 2014'te verilen mahkumiyet hükmü kesinleşmiş bir ceza mahkumiyetine dönüşmedi.
Dosya daha sonraki yıllarda da usule ilişkin kararlar nedeniyle yerel mahkeme ile Yargıtay arasında değerlendirildi. Yargılama sonunda sanıkların ölümleri nedeniyle kamu davasının ortadan kaldırılmasına karar verilirken, malvarlığına el koyma ve askeri statüye ilişkin sonuçların uygulanmasına da yer olmadığına hükmedildi. Bu hukuki süreç, ilk derece mahkemesinin mahkumiyet kararı vermesi ile bu kararın kesinleşmesinin aynı anlama gelmediğini gösteren önemli örneklerden biri oldu.
12 EYLÜL DAVASININ TARİHİ ÖNEMİ
Dava, yalnızca iki eski komutan hakkında yürütülen bir ceza yargılaması olmasının ötesinde, Türkiye'nin askeri darbelerle hesaplaşması açısından sembolik önem taşıdı. Geçici 15. maddenin kaldırılmasıyla başlayan süreçte darbe döneminde zarar gördüğünü belirten çok sayıda kişi ve çeşitli tüzel kişilikler hukuki sürece dahil oldu. Yargılama sırasında darbenin hazırlanması ve uygulanmasına ilişkin belgeler, dönemin karar mekanizmaları ve anayasal düzenin ortadan kaldırılması suçlamaları mahkeme gündemine taşındı.
KARAR ANININ GÖRÜNTÜLERİ YENİDEN GÜNDEMDE
Aradan yıllar geçtikten sonra 18 Haziran 2014 tarihli karar duruşmasına ait görüntüler, CHP'li eski milletvekili Levent Gök tarafından sosyal medya hesabında paylaşıldı. Görüntülerde mahkeme heyetinin hükmü açıklaması ve kararın ardından salondan gelen alkış sesleri yer alıyor. Gök, paylaşımında dönemin Ankara 10. Ağır Ceza Mahkemesi Başkanı Oktay Saday'ın dünürü olduğunu belirterek Saday'ı saygıyla andı. Böylece Türkiye siyasi ve hukuk tarihinin önemli davalarından birinin karar anına ilişkin kayıtlar yıllar sonra yeniden kamuoyunun gündemine taşındı.
