Emeklilik döneminde alınacak aylığın seviyesi, yalnızca toplam prim gün sayısına değil, çalışma hayatı boyunca Sosyal Güvenlik Kurumu’na bildirilen kazançların düzeyine de bağlı bulunuyor. Bu nedenle uzun yıllar sigortalı çalışmak tek başına yüksek emekli aylığı anlamına gelmiyor. Özellikle ücretin gerçekte alınandan daha düşük bir tutar üzerinden SGK’ya bildirilmesi, gelecekte yapılacak aylık hesabını olumsuz etkileyebiliyor. Türkiye Gazetesi yazarı İsa Karakaş da çalışanların özellikle düşük matrah ve eksik ücret bildirimi konusunda dikkatli olması gerektiğini vurguluyor.
EMEKLİ AYLIĞINDA PRIME ESAS KAZANÇ NEDEN ÖNEMLİ?
Emekli aylığı hesabında temel göstergelerden biri “Prime Esas Kazanç” olarak bilinen PEK tutarı. SGK kayıtlarında bulunan bu kazançlar, sigortalının çalışma hayatı boyunca hangi tutarlar üzerinden prim ödediğini gösteriyor. Emeklilik hesabında sigortalılık dönemleri, güncellenmiş kazançlar ve aylık bağlama oranları birlikte değerlendirildiğinden, düşük kazanç üzerinden bildirilen uzun çalışma dönemleri aylık hesabındaki ortalamayı aşağı çekebiliyor. Özellikle Ekim 2008 sonrasında uygulanan 5510 sayılı Kanun kapsamındaki hesaplama sistemi nedeniyle prime esas kazanç seviyesinin önemi daha da belirgin hale geliyor.
SADECE ÇIPLAK MAAŞ DEĞİL, DİĞER ÖDEMELER DE ÖNEMLİ
SGK mevzuatına göre 4/a kapsamında çalışanların prime esas kazançlarının belirlenmesinde hak edilen ücretlerin yanı sıra prim, ikramiye ve mevzuat gereğince prime tabi olan diğer ödemeler de dikkate alınıyor. Fazla çalışma karşılığında alınan ücretler ile prime tabi diğer ücret eklentilerinin bordroda ve SGK bildiriminde doğru şekilde yer alması bu nedenle önem taşıyor. Bununla birlikte her yan ödeme aynı şekilde prime tabi olmadığından, hangi ödemenin ne kadarının prime esas kazanca dahil edileceği mevzuatta belirlenen istisna ve sınırlar çerçevesinde değerlendiriliyor.
FAZLA PRİM GÜNÜ HER DURUMDA DAHA YÜKSEK AYLIK DEMEK DEĞİL
Çalışanlar arasında yaygın olan “prim günü arttıkça emekli maaşı mutlaka yükselir” düşüncesi tek başına doğru bir hesaplama yöntemi oluşturmuyor. Prim gün sayısı emekliliğe hak kazanmak ve aylık bağlama oranı bakımından önemli olsa da, bu günlerin hangi kazanç düzeyi üzerinden bildirildiği de sonucu etkiliyor. Düşük prime esas kazançla çalışmaya devam edilmesi bazı sigortalılarda hesaplamaya giren ortalama kazanç üzerinde aşağı yönlü etki oluşturabiliyor. Ancak bunun büyüklüğü kişinin ilk sigortalılık tarihi, çalışma dönemlerinin hangi sosyal güvenlik mevzuatına tabi olduğu, toplam prim günü ve geçmiş kazançlarının tamamına göre değişiyor. Bu nedenle her çalışan için aynı sonucu doğuran tek bir formülden söz etmek mümkün değil.
ÇALIŞANLAR SGK KAYITLARINI KONTROL ETMELİ
Uzmanların öne çıktıği en önemli noktalardan biri, çalışanların yalnızca banka hesabına yatırılan net ücrete bakmakla yetinmemesi. Ücret bordrosundaki brüt kazanç, fazla mesai ve diğer prime tabi ödemeler ile SGK’ya bildirilen kazancın birbiriyle uyumlu olup olmadığı düzenli olarak kontrol edilmeli. Sigortalılar hizmet ve kazanç bilgilerini elektronik kamu hizmetleri üzerinden takip edebiliyor. Bildirim ile fiilen alınan prime tabi ücret arasında farklılık görülmesi halinde bordro, banka kayıtları ve çalışma belgelerinin saklanması olası bir uyuşmazlık açısından önem taşıyor.
EKSİK BİLDİRİMDE RESMİ SÜREÇ NASIL İŞLİYOR?
Prime tabi kazançların veya çalışmaların SGK’ya eksik bildirildiğini düşünen çalışanlar öncelikle işveren kayıtları ve bordrolarını kontrol edebiliyor. Sorunun giderilmemesi halinde SGK birimlerine başvuru yapılması veya Çalışma Hayatı İletişim Merkezi üzerinden bildirimde bulunulması mümkün. Uyuşmazlığın niteliğine göre idari inceleme ve gerektiğinde yargı süreci de gündeme gelebiliyor. Bu nedenle çalışanların özellikle bordro ve ücret kayıtlarını düzenli şekilde incelemesi ve gerçeği yansıtmayan belgeler konusunda dikkatli davranması önem taşıyor.
BAĞ-KUR'LULARDA KAZANÇ BEYANI AYRI ÖNEM TAŞIYOR
4/b kapsamındaki esnaf, şirket ortağı ve diğer bağımsız çalışanlarda ise prime esas kazanç, mevzuatta belirlenen alt ve üst sınırlar arasında sigortalının beyan ettiği kazanç üzerinden belirlenebiliyor. Daha yüksek kazanç üzerinden prim ödenmesi mevcut dönemde ödenecek prim tutarını yükseltirken, uzun vadede emeklilik hesabına giren kazanç seviyesini de etkiliyor. Bu nedenle Bağ-Kur sigortalılarının yalnızca bugünkü prim maliyetini değil, uzun vadeli emeklilik planını da dikkate alarak hareket etmesi gerekiyor.
EMEKLİLİK HESABI KİŞİYE GÖRE DEĞİŞİYOR
Emekli aylığında tek başına son maaş, son birkaç yıl veya yalnızca prim gün sayısı belirleyici olmuyor. Sigortalının çalışma hayatındaki farklı dönemler ve bu dönemlerde SGK’ya bildirilen kazançlar birlikte değerlendirmeye giriyor. SGK, 4/a kapsamındaki sigortalıların mevcut kayıtları üzerinden tahmini yaşlılık aylığını görebilmelerine yönelik hesaplama hizmeti de sunuyor. Nihai aylık ise emeklilik başvurusu sırasında Kurum kayıtları ve yürürlükteki mevzuat esas alınarak belirleniyor. Bu nedenle emekliliğe yıllar kala değil, çalışma hayatı boyunca prime esas kazançların doğru bildirilip bildirilmediğinin takip edilmesi gelecekte alınacak aylık açısından kritik önem taşıyor.
