Özgürlük, insanın en temel ihtiyaçlarından ve toplumsal hayatın en çok tartışılan kavramlarından biridir. Düşüncelerini ifade edebilmek, kendi kararlarını verebilmek ve hayatına yön verebilmek insan olmanın önemli bir parçasıdır. Ancak özgürlük zamanla farklı anlamlar yüklenerek kimi zaman sınır tanımamakla, kimi zaman da hiçbir müdahaleye açık olmamakla eş tutulabiliyor. Böylece özgür olmak ile dilediğini yapmak arasındaki ayrım giderek belirsizleşiyor.
Oysa insan, yalnızca kendi istekleri doğrultusunda yaşayan bir varlık değildir. Ailesiyle, çevresiyle ve toplumla kurduğu ilişkiler içinde başkalarının haklarını da gözetmek durumundadır. Bir davranışın kişinin kendi tercihi olması, sonuçlarının yalnızca kendisini ilgilendirdiği anlamına gelmez. Bireysel özgürlük adına sergilenen bir tutum, başkasının güvenliğini, huzurunu veya hakkını zedelediğinde artık yalnızca kişisel bir tercih olmaktan çıkar.
Günümüzde dikkat çeken çelişkilerden biri de burada ortaya çıkıyor. Bir dönem özgürlük adına kuralların ve sınırların gereksiz olduğu düşüncesi öne çıkarılırken, sınırsızlığın yol açtığı sorunlar belirginleştiğinde bu kez daha fazla yasak, daha katı düzenlemeler ve sıkı denetimler gündeme geliyor. Önce sınırların kaldırılması isteniyor, ardından ortaya çıkan düzensizliği gidermek için yeni sınırlar oluşturuluyor. Oysa özgürlük ile sorumluluk arasındaki ilişki baştan doğru kurulabilseydi, bazı sorunların önüne geçmek mümkün olabilirdi.
Elbette her kuralı haklı, her yasağı gerekli kabul etmekten söz etmiyoruz. Çünkü kurallar da insan eliyle konulur; yanlış, ölçüsüz veya adaletsiz olabilir. Bir sınırın varlığı kadar gerekçesi, kapsamı ve uygulanma biçimi de önemlidir. Toplumsal düzeni korumak adına bireyin temel haklarını yok saymak ne kadar yanlışsa, bireysel özgürlükleri gerekçe göstererek ortak yaşamın hukukunu göz ardı etmek de o kadar yanlıştır.
Kur’an, hayatın temelinde ölçü ve denge bulunduğuna dikkat çeker. Rahmân suresinde şöyle buyrulur:
“Göğü Allah yükseltti ve mîzan (dengeyi) O koydu. Sakın dengeyi bozmayın. Ölçüyü adaletle yerine getirin ve terazide eksiklik yapmayın.” (Rahmân, 55/7-9)
Bu ayetlerde geçen mîzan, ölçü ve denge fikrini adaletle birlikte düşünmemize imkân verir. Ayetlerin doğrudan ortaya koyduğu ilke, ölçüyü korumak ve adaletten ayrılmamaktır. Bu ilkeden hareketle özgürlüğü de sorumluluktan bağımsız değerlendiremeyiz. Çünkü insanın sahip olduğu imkânları kullanırken başkalarının haklarını gözetmesi, birlikte yaşamanın temel şartlarındandır.
Belki de bugün yeniden düşünmemiz gereken, özgürlüğün ne kadar geniş bir alan sunduğundan önce bu alanı nasıl kullandığımızdır. Her sınır baskı olmadığı gibi her sınırsızlık da özgürlük değildir. Özgürlüğün gerçek değeri, insanın kendi haklarını kullanırken başkalarının haklarını da koruyabildiği yerde ortaya çıkar.
