Orta Doğu’da dördüncü haftasına giren savaşın askeri ve diplomatik tablosu, ABD ekranlarında daha açık konuşulmaya başlandı. PBS’in NewsHour programına katılan iki İran uzmanı, çatışmanın gidişatına dair Washington’da pek alışılmayan, sert tespitler yaptı.
Programın konukları; Middle East Institute’ten (Ortadoğu Enstitüsü) Alan Eyre ile Dış İlişkiler Konseyi’nden (CFR) Ray Takeyh oldu. Tartışmanın en çok dikkat çeken kısmı ise, ABD Dışişleri Bakanlığı’nda 40 yıl görev yapmış, Farsça sözcülük de yapmış eski başmüzakereci Eyre’nin “kim kazanıyor?” sorusuna verdiği yanıtla geldi.
İRAN “BOMBAYI YİYOR AMA BOĞAZI BIRAKMIYOR”
Eyre, ABD’nin havadan yaptığı saldırılara rağmen İran’ın bu darbeleri “bir şekilde absorbe ettiğini” savunarak, “Kolaylıkla söyleyebilirim ki, paradoksal bir şekilde, İran kazanıyor” dedi.
Bu iddiasının merkezine Hürmüz Boğazı’nı koyan Eyre, İran’ın boğaz üzerindeki “boğma” (chokehold) kontrolünü sürdürdüğünü, bunun da ekonomik baskıyı büyüttüğünü dile getirdi. Eyre’ye göre İran’ın stratejisi net: “Darbe almak ama boğazı tehdit edecek ve ABD tırmandırırsa karşılık verecek kinetik yeteneği korumak.”
Eyre, gemi geçişleri normale dönmedikçe ekonomik tablonun daha da kötüleşeceğini belirterek, mevcut statükonun büyük ölçüde İran’ın lehine işlediğini söyledi.
Alanya’da da akaryakıt fiyatından market rafına kadar her kalemde hissedilen küresel dalgalanma var; Hürmüz’deki her gerilim başlığı, burada da gündelik hesabı etkiliyor. Yani mesele uzakta gibi duruyor ama değil.
KULİSDE İKİ AYRI “BARIŞ PLANI”, AMA...
Eyre, arka planda dolaştığı belirtilen ABD’nin 15 maddelik ve İran’ın 5 maddelik barış planlarını da yorumladı. Buna göre ortada bir “yakınlaşma”dan çok, iki tarafın da “maksimalist kırmızı çizgilerini test ettiği” bir dönem yaşanıyor.
Bu yüzden Eyre, doğrudan bir müzakere masası beklemediğini ifade etti. Ona göre İran, olası bir ateşkeste Hürmüz üzerinden yakaladığı ivmeyi kaybedeceğini düşündüğü için ateşkese sıcak bakmayabilir, ya da en azından acele etmeyebilir.
Bir vatandaşın program sonrası sosyal medyada paylaştığı kısa yorum da aynı yere çıkıyordu: “Ateşkes olursa… kim neyi bırakacak?”
“ABD BİR NOKTADA ZAFER İLAN EDECEK” SENARYOSU
Savaşın nasıl bitebileceğine dair olasılıkları da sıralayan Eyre, müzakereyle temiz bir kapanış beklemediğini söyledi. Eyre’nin çizdiği tabloya göre ABD (Trump yönetimi) bir aşamada “zafer ilan edip” kinetik saldırıları durdurabilir ve İsrail’i de durmaya ikna etmeye çalışabilir.
Eyre, bunun “yavaş ve çirkin bir son” olacağını savunurken, “Ancak Orta Doğu ve Körfez asla eskisi gibi olmayacak” sözleriyle bölgesel düzenin kalıcı biçimde değişeceğini ileri sürdü.
Cümle burada bitmiyor gibi ama.
Programda yer alan değerlendirmeler, savaşın yalnızca cephede değil, enerji hatları ve deniz ticareti üzerinden de şekillendiği tartışmasını yeniden alevlendirdi.
Kurumlar: Middle East Institute (MEI), Council on Foreign Relations (CFR), PBS NewsHour.