Dünyada haftalık çalışma sürelerinin kısaltılmasına yönelik düzenlemeler yaygınlaşırken Türkiye'deki 45 saatlik mesai uygulaması yeniden gündeme geldi. Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) Başuzmanı İsa Karakaş, 19 Ekim 2026 tarihinde Türkiye Gazetesi'nde yayımlanan köşe yazısında, Türkiye'de haftalık çalışma süresinin ücret kaybı yaşanmadan 40 saate düşürülmesi gerektiğini belirtti. Karakaş, uzun çalışma saatlerinin çalışan sağlığı ve iş verimliliği üzerindeki olumsuz etkilerine öne çıktı.
BREZİLYA'DA HAFTALIK ÇALIŞMA SÜRESİ 40 SAATE İNDİRİLDİ
Karakaş'ın değerlendirmesinde öne çıkan örneklerden biri Brezilya oldu. Brezilya Kongresi, Ekim 2026'da kabul ettiği anayasa değişikliğiyle haftalık çalışma süresinin 44 saatten 40 saate indirilmesini ve çalışanlara haftada iki gün dinlenme hakkı tanınmasını kararlaştırdı. Düzenleme kapsamında çalışanların ücretlerinde kesinti yapılmayacak.
16 Ekim 2026'da yürürlüğe giren anayasa değişikliğinin uygulaması kademeli olarak gerçekleştirilecek. Brezilya'da haftalık çalışma süresi 16 Aralık 2026'dan itibaren 42 saate, 16 Aralık 2027'den itibaren ise 40 saate düşürülecek. Böylece işverenlere yeni çalışma düzenine uyum sağlamaları için geçiş süresi tanınacak.
Karakaş, Brezilya'nın yanı sıra Şili, İzlanda ve Fransa'daki uygulamaları da örnek göstererek çalışma hayatında geçirilen süreden çok üretkenliğin önem kazandığını vurguladı. Uluslararası Çalışma Örgütünün (ILO) uzun yıllardır çalışma sürelerinin azaltılmasına yönelik standartlar geliştirdiğini hatırlattı.
TÜRKİYE'DE YASAL SINIR HAFTADA 45 SAAT
Türkiye'de çalışma süreleri, 2003 yılında kabul edilen 4857 sayılı İş Kanunu'nun 63. maddesiyle düzenleniyor. Yürürlükteki hükme göre genel haftalık çalışma süresi en fazla 45 saat olarak uygulanıyor. Bu süre, aksi kararlaştırılmadıkça haftanın çalışılan günlerine eşit şekilde dağıtılıyor.
Buna göre haftada altı gün çalışan bir işçinin günlük normal çalışma süresi 7,5 saat, beş gün çalışan bir işçinin ise 9 saat olarak hesaplanıyor. İş Kanunu, tarafların anlaşmasıyla çalışma sürelerinin günlere farklı dağıtılmasına da izin veriyor. Ancak günlük çalışma süresi 11 saati aşamıyor ve denkleştirme uygulamasında belirlenen dönem boyunca haftalık ortalama çalışma süresinin yasal sınırlar içinde kalması gerekiyor.
Kanunda bazı iş kolları için farklı sınırlar da bulunuyor. İş Kanunu'nun 63. maddesi uyarınca yer altı maden işlerinde çalışan işçilerin çalışma süresi günlük en fazla 7,5 saat, haftalık ise 37,5 saat olarak belirleniyor. Dolayısıyla 45 saatlik sınır bütün çalışanlar için aynı şekilde uygulanmıyor.
ÇALIŞMA SÜRESİ 40 SAATE DÜŞERSE NE DEĞİŞECEK?
Türkiye'de haftalık çalışma süresinin 45 saatten 40 saate indirilmesi halinde, mevcut üst sınır üzerinden çalışanlar için haftalık mesai 5 saat azalacak. Bu değişiklik, dört haftalık bir dönemde 20 saatlik çalışma süresine karşılık geliyor. Haftada beş gün çalışan bir iş yerinde günlük normal mesai 9 saatten 8 saate düşebilecek.
Ancak böyle bir uygulamanın ülke genelinde zorunlu hale gelmesi için mevcut mevzuatta değişiklik yapılması gerekiyor. İsa Karakaş'ın açıklamaları, yürürlüğe girmiş yeni bir düzenlemeyi değil, çalışma sürelerinin azaltılmasına yönelik önerisini içeriyor. Türkiye'de genel haftalık çalışma süresi halen 45 saat olarak uygulanıyor.
FAZLA MESAİ ÜCRETLERİ NASIL HESAPLANIYOR?
Çalışma süresine ilişkin tartışmalar, fazla mesai ücretlerini de ilgilendiriyor. 4857 sayılı İş Kanunu'nun 41. maddesine göre, denkleştirme uygulamasına ilişkin istisnalar dışında haftalık 45 saati aşan çalışmalar fazla çalışma kapsamında değerlendiriliyor. Fazla çalışmanın her saati için normal saatlik ücretin yüzde 50 artırılarak ödenmesi gerekiyor.
Haftalık çalışma süresinin iş sözleşmesiyle 45 saatin altında belirlendiği iş yerlerinde ise sözleşmedeki süreyi aşan ve 45 saate kadar yapılan çalışmalar farklı değerlendiriliyor. Kanuna göre bu kapsamdaki fazla sürelerle çalışma için saatlik ücretin yüzde 25 artırılması gerekiyor.
Bu nedenle haftalık çalışma süresinin 40 saate düşürülmesi halinde fazla çalışma sınırının ve ücretlendirme esaslarının nasıl düzenleneceği de önem taşıyor. Olası bir yasal değişiklikte mevcut fazla mesai hükümlerinin yeni çalışma süresiyle uyumlu hale getirilmesi gerekecek.
UZUN MESAİ SAATLERİNİN SAĞLIK ÜZERİNDEKİ ETKİLERİ
SGK Başuzmanı İsa Karakaş, uzun çalışma saatlerinin kronik yorgunluk, tükenmişlik ve stres gibi sorunları artırabildiğini belirtti. Yorgunluğun iş kazası riskini yükseltebileceğine işaret eden Karakaş, çalışanların yeterince dinlenmesinin iş sağlığı ve güvenliği açısından önem taşıdığını ifade etti.
Karakaş, çalışma süresinin uzun olmasının her zaman daha fazla üretim anlamına gelmediğini savundu. İzlanda ve Fransa'daki uygulamalara dikkat çekerek daha kısa çalışma sürelerinin çalışanların verimliliğini destekleyebileceğini, hastalık izinleri ve iş hatalarından kaynaklanan kayıpları azaltabileceğini dile getirdi.
ALANYA'DA TURİZM SEKTÖRÜNÜ DE İLGİLENDİRİYOR
Haftalık çalışma süresine ilişkin olası bir değişiklik, Alanya'da otelcilik, restoran, perakende ve diğer hizmet sektörlerinde çalışanları da ilgilendiriyor. Özellikle turizm işletmelerinde vardiyalı çalışma ve sezonluk personel planlaması nedeniyle haftalık mesai sınırları işletmelerin çalışma düzeninde önemli yer tutuyor.
Mevcut İş Kanunu'nun 63. maddesi, turizm sektöründe çalışma sürelerinin denkleştirilmesine yönelik özel bir düzenleme içeriyor. Buna göre turizm sektöründe dört aylık dönem içinde haftalık ortalama çalışma süresi normal haftalık sınırı aşamıyor. Bu denkleştirme süresi toplu iş sözleşmeleriyle altı aya kadar artırılabiliyor.
Haftalık çalışma süresinin azaltılması yönünde bir düzenleme yapılması halinde Alanya'daki turizm işletmelerinin vardiya planlaması, personel ihtiyacı ve çalışma maliyetleri de yeni kurallara göre değerlendirilecek. Bununla birlikte olası değişikliğin işletmelere ve çalışanlara etkisi, kabul edilecek düzenlemenin kapsamına bağlı olacak.
KARAKAŞ'TAN ÜCRET KESİNTİSİ OLMADAN 40 SAAT ÖNERİSİ
Karakaş, Türkiye Gazetesi'ndeki 19 Ekim tarihli yazısında haftalık çalışma süresinin maaşlarda herhangi bir kesinti yapılmadan 40 saate indirilmesi gerektiğini savundu. Çalışanlara haftada iki gün kesintisiz dinlenme hakkı tanınmasını isteyen Karakaş, bu hakkın anayasal ve yasal güvenceye kavuşturulması çağrısında bulundu.
Değişikliğin devlet, işveren ve çalışan temsilcilerinin katılımıyla, sosyal diyalog temelinde ve kademeli olarak planlanması gerektiğini belirten Karakaş, çalışma sürelerinin azaltılmasını yalnızca sosyal bir hak olarak değil, ekonomik verimlilik açısından da önemli bir adım olarak değerlendirdi.
Karakaş, Türkiye'nin uluslararası çalışma hayatındaki dönüşüme uyum sağlaması gerektiğini vurgulayarak, "Gelişmiş dünya, emeğin miktarını değil, niteliğini ve verimini öne çıkaran yeni bir döneme adım attı. Sıra bizde. Bizim çalışanlarımız da fazlasıyla hak ediyor" ifadelerini kullandı.
Türkiye'de haftalık 45 saatlik yasal sınır yürürlükte kalmaya devam ederken, çalışma süresinin 40 saate düşürülmesine ilişkin tartışmaların önümüzdeki dönemde çalışma hayatının gündemindeki başlıklardan biri olması bekleniyor.
