Kamuoyunda “vatandaşlık maaşı” olarak anılan Gelir Tamamlayıcı Aile Destek Sistemi’nde (GETAD) hazırlıklar sürüyor. Yeni modelde sosyal yardımların bütün hanelere aynı kalem ve aynı yöntemle verilmesi yerine, ailenin gelir durumu ile yaşadığı bölgedeki ihtiyaçların birlikte değerlendirilmesi öngörülüyor. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı ile Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı koordinasyonunda yürütülen çalışmaların ardından sistemin kapsamı, destek türleri ve uygulama esasları netleşecek.
İL VE İLÇE BAZINDA İHTİYAÇLAR BELİRLENECEK
GETAD için yürütülen etki analizlerinin ekim ayında tamamlanması bekleniyor. Çalışmada il ve ilçe düzeyindeki ekonomik ve sosyal koşullar dikkate alınarak düşük gelirli hanelerin bütçesinde hangi giderlerin daha fazla ağırlık oluşturduğu inceleniyor. Buna göre bir bölgede kira gideri öne çıkarken başka bir bölgede ısınma, enerji veya gıda ihtiyacı daha belirleyici olabilecek. Böylece sosyal yardımın yalnızca gelir seviyesine değil, yerel yaşam koşullarına da göre şekillendirilmesi amaçlanıyor.
Bu yaklaşım Antalya ile Hakkari örneği üzerinden de anlatılıyor. Yaşam maliyetlerinin ve hane bütçesindeki temel giderlerin kentten kente değişebilmesi nedeniyle aynı gelir seviyesindeki iki ailenin ihtiyaçları farklı kabul edilebilecek. Desteklerin nakdi veya ayni olarak hangi alanlarda yoğunlaşacağı da yapılan analizlerin sonucuna göre belirlenecek. Bu nedenle sistemin kesin ödeme tutarı ve her haneye uygulanacak yardım kalemleri henüz açıklanmış değil.
HANE GELİRİ TEK BAŞINA DEĞERLENDİRİLMEYECEK
Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanı Mahinur Özdemir Göktaş'ın daha önce yaptığı açıklamalara göre GETAD, belirlenen bir gelir eşiğinin altında bulunan aileleri desteklemeyi esas alıyor. Değerlendirmede yalnızca toplam gelirin değil, hanenin yapısının da dikkate alınması planlanıyor. Çocuk sayısı, anne ve babanın durumu, engellilik veya yaşlılık gibi göstergelerin sistem içerisinde değerlendirilmesi ve desteğin aileyi belirli bir gelir seviyesine yaklaştıracak biçimde oluşturulması hedefleniyor.
Modelin önemli başlıklarından biri de sosyal yardımlarla istihdam arasındaki ilişkinin korunması. Resmi açıklamalarda GETAD'ın yalnızca gelir aktaran bir mekanizma olarak tasarlanmadığı, çalışabilir durumdaki kişilerin istihdamdan uzaklaşmasına yol açmayacak bir yapı kurulmasının amaçlandığı belirtiliyor. Böylece sosyal desteğe ihtiyaç duyan hanenin korunması ile çalışma hayatına katılımın teşvik edilmesinin birlikte yürütülmesi planlanıyor.
MEVCUT SOSYAL YARDIMLARLA ENTEGRE MODEL
GETAD, sıfırdan yalnızca yeni bir ödeme kalemi oluşturulmasından ziyade sosyal yardım sisteminin daha bütüncül ve aile odaklı hale getirilmesini hedefleyen bir model olarak hazırlanıyor. Bakanlık, mevcut sosyal desteklerin sadeleştirilmesi ve ihtiyaçların hane temelinde birlikte değerlendirilmesi üzerinde çalışıyor. Türkiye'deki sosyal yardım altyapısında halihazırda hanelerin ekonomik ve sosyal durumlarının değerlendirilmesine yönelik kamu mekanizmaları bulunurken, GETAD ile farklı desteklerin daha bütünleşik biçimde ele alınması amaçlanıyor.
EMEKLİLER DE MODELİN KAPSAMINDA DEĞERLENDİRİLECEK
Çalışmalarda düşük gelirli emeklilerin durumu da dikkate alınıyor. Ancak sistemin yalnızca “en düşük emekli aylığı alan herkese aynı tutarda ek ödeme” şeklinde işlemesi beklenmiyor. GETAD'ın temel yaklaşımı hane gelirinin ve ihtiyaç profilinin birlikte değerlendirilmesine dayanıyor. Bu nedenle emekli aylığı, hanedeki diğer gelirler ve aile yapısı gibi unsurların destek ihtiyacının belirlenmesinde birlikte ele alınması öngörülüyor.
BÜTÇE VE YASAL SÜREÇ BELİRLEYİCİ OLACAK
Sistemin mali çerçevesinin 2027 yılı bütçe süreciyle birlikte kesinleşmesi bekleniyor. TBMM'deki bütçe görüşmelerinin tamamlanmasının ardından GETAD için gerekli kaynak planlamasının yapılması, ihtiyaç duyulması halinde mevzuat düzenlemelerinin gündeme gelmesi öngörülüyor. Bu nedenle vatandaşların alacağı kesin ödeme miktarı, gelir eşiği, başvuru şartları ve desteklerin hangi yöntemle aktarılacağı konusunda resmi süreç tamamlanmadan kesin bir rakamdan veya standart ödeme tablosundan söz etmek mümkün değil.
2027'DE TÜRKİYE GENELİNE YAYILMASI HEDEFLENİYOR
Bakan Göktaş, GETAD'ın On İkinci Kalkınma Planı hedefleri doğrultusunda geliştirilen “yeni nesil” bir sosyal destek modeli olduğunu ve çalışmaların Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı koordinasyonunda farklı kamu kurumlarının katkısıyla yürütüldüğünü açıklamıştı. Bakanlık tarafından yapılan son açıklamalarda pilot çalışmaların başladığı, sistemin 2027 yılında Türkiye genelinde yaygınlaştırılmasının hedeflendiği belirtildi. Nihai uygulama modeli ise devam eden etki analizleri, bütçe planlaması ve gerekli görülmesi halinde yapılacak yasal düzenlemelerin ardından kesinleşecek.
